-کاکپیت(cockpit) یا عرشه پرواز قسمتی از هواپیماست که عمدتا نزدیک دماغه هواپیما است و جایی است که خلبان هواپیما را از آنجا کنترل میکند.اکثر کاکپیتهای مدرن با بدنه هواپیما متصل هستند و جزء آن هستند اما در برخی هواپیماهای کوچک و در برخی از هواپیماهای مسافربری کاکپیت از کابین جدا است .یک هواپیما از کاکپیت هم در هوا و هم در زمین کنترل میشود.

لغت کاکپیت در مورد یک هواپیما نخستین بار در سال 1914 مورد استفاده قرار گرفت ,در سال 1935کاکپیت به طور غیر رسمی در مورد صندلی ماشینها مخصوصا صندلیهای لوکس ماشین ها و صندلی های اتومبیلهای فرمول وان مورد استفاده قرار گرفت.

کاکپیت یک هواپیما شامل ابزارهای پروازی و ابزارهای کنترلی که با آنها میتوان هواپیما را کنترل کرد , در اغلب هواپیماهای مسافربری کاکپیت با یک در از بخش مسافرها جدا میشود.بعد از 11 سپتامبر اغلب کاکپیتهای هواپیماهای مسافربری در برابر عملیاتهای احتمالی دزدی هواپیما مستحکم شدند.

اولین هواپیما با کابین پیوست شده(جزء بدنه) در سال 1913 ساخته شد.هواپیماهای جنگنده اولیه مخصوصا در جنگ اول جهانی دارای کاکپیتی بودند که با هوا در تماس بود یعنی اصطلاحا هواپیما روباز بود.اولین هواپیما با کابین بسته در سال 1924توسط کارخانه فوکر ساخته شد و پس از آن لاکهید و فرد و ... نیز به ساخت کابینهای بسته(بدون ارتباط با هوا)روی آوردند و در سال 1930 نیز داگلاس و بویینگ به ساخت هواپیماهای مسافربری با کابین بسته روی آوردند(قبل از آن هواپیماهای مسافربری نیز طوری بودند که خدمه هواپیما با هوا تماس داشتند).

کاکپیتها اغلب دارای شیشه های ضد نور خورشید هستند و در برخی از هواپیما ها کاکپیتها دارای پنجره های باز شونده هستند(زمانی باز میشوند که هواپیما روی زمین باشد) و اغلب هواپیماهای بزرگ دارای شیشه هایی با قابلیت آنتی رفلکس و گرم کن برای آب کردن یخ هستند.

در اغلب هواپیماها ستون کنترل هواپیما یا جویستیک(فرمان هواپیما)در مرکز کابین است.آرایش کاکپیت هواپیما مخصوصا در جتهای جنگی سریع دارای استاندارد خاصی(از نظر چیدمان-مقاومت و...) است که در تمام کارخانه های سازنده و در تمام کشورهای دارای صنعت ساخت جنگنده این استانداردها رعایت میشوند.

چیدمان و عملکرد مانیتورهای(یا عقربه ها) کنترلی در کاکپیت به گونه ای است که درک خلبان از موقعیتش را بالا ببرد بدون آنکه باعث گیج شدن خلبان ناشی از اطلاعات بسیار زیاد شود و در واقع بدون سربار اطلاعات است.در گذشته بسیاری از کاکپیتها محدودیتهای بر سایز خلبانها اعمال میکردند (مخصوصا در جنگنده ها) اما اکنون کاکپیتها به گونه ای هستند که از کوچکترین سایز در خانمها تا بزرگترین سایز در مردها به راحتی در آن می نشینند.

در طراحی کاکپیت یک جت جنگنده سریع سنت "دستگیره ها و درجه ها" در کاکپیت به طور جدی غایب است به طوری که اکنون اغلب عقربه ها و درجه ها با مانیتورهای دیجیتالی و در برخی موارد با مانیتورهای لمسی جایگزین شده اند هرچند برخی از سوییچهای اختصاصی سخت افزاری و سیم بندی شده به دلایل امنیتی و حفظ اتحاد بین ابزارها در کاکپیت همچنان به صورت قدیمی به کار میروند .بسیاری از ابزارها و کنترلها با ابزارهای مدرن و چند وظیفه ای جایگزین شده اند که اصطلاحا به آنها کلیدهای آسان(مثل کلیدهای روی کیبورد که دارای معنی تعریف شده هستند مثلا دکمه افزایش صدا )میگویند که البته الزاما کلید نیستند.این کنترلها به گونه ای هستند که خلبان بتواند بی دغدغه به بیرون از کاکپیت هم نگاه کند و دیدی روی گروه پروازی خود داشته باشد(در حالت پرواز جمعی).

چیدمان پنلهای کنترلی در مسافربرها تقریبا به طور کامل در صنعت ساخت هواپیما مسافربر متحد شده است ,اکثر سیستمهای مرتبط با کنترل مثل کنترل سوخت –کنترل فشار و سیستمهای الکتریکی در یک پنل بالای سر خلبان روس سقف قرار دارند رادیوها(بیسیم) عمدتا در پنلی بین صندلی خلبانها تعبیه شده اند.سیستمهای عملکرد یا کنترل اتوماتیک مثل خلبان اتوماتیک( autopilot ) معمولا درست زیر شیشه جلو و بالای پنل ابزارهای اصلی واقع شده است.

در کاکپیتهای الکترونیکی جدید ابزارهایی که به عنوان ابزار اساسی به آنها نگاه میشود عبارتند از: MCP, PFD, ND, EICAS, FMS/CDU و ابزارهای پشتیبانی.

MCP:که مخفف Mode control panelکه عموما یک پانل باریک و دراز است که درست در مقابل خلبان واقع شده است که ممکن است برای کنترل ارتفاع-جهت حرکت-سرعت-جهت یابی عمودی و جانبی(به سمت طرفین) از آن استفاده شود همچنین برای فعال و غیر فعال کردن خلبان اتوماتیک نیز از آن استفاده میشود.

PFD:که مخفف Primary Flight Display است که معمولا در جای برجسته ای قرار میگیرد یعنی معمولا در وسط یا در هر 2 سمت کاکپیت(در مسافربرها)قرار میگیرد و معمولا به صورت دیجیتالی نشانگر(شاخص) سرعت-وضعیت هواپیما-سرعت عمودی و ....بر روی آن نشان داده میشود.

ND:یا Navigation displayکه ممکن است مجاور PFDقرار بگیرد که مسیر کنونی و اطلاعاتی در مورد گام بعدی مسیر را نشان میدهد همچنین در مورد سرعت باد و جهت آن نیز ارایه اطلاعات میکند.

EICAS/ECAM:مخفف Engine Indication and Crew Alerting System یا Electronic Centralized Aircraft Monitorاست که مورد اول در مورد بویینگ است و مورد دوم برای ایرباس است که به خلبان امکان نظارت بر اطلاعات زیر را میدهد:دما و فشار در کابین خلبان-درجه حرارت سوخت-مقادیر N1,N2,N3-گردش سوخت و... .

FMS:مخففFlight Management System است که ممکن است توسط خلبان برای چک کردن یا وارد کردن اطلاعات زیر استفاده شود:کنترل مسیر یابی-کنترل سرعت –نقشه پروازی و.... .

Back-up instruments:اگر در مواردی و به هر دلیلی ابزارهای حیاتی کاکپیت از کار بیفتد این ابزارهای کمکی میتوانند به یاری خلبان بیایند و مثلا اطلاعاتی در مورد سرعت-ارتفاع-وضعیت هواپیما و مسیر هواپیما به خلبان بدهند که البته در جایی با برجستگی(از نظر در دست بودن) کمتر نسبت به ابزارهای اصلی قرار میگیرند.

برخی اوقات ممکن است با واژه کاکپیت شیشه ای یا glass cockpitروبه رو شویم ,به کاکپیتهای کاکپیت شیشه ای میگویند که بیشتر عقربه ها و نشانگرها جای خود را به مانیتورها داده اند .مثل کاکپیت ایرباس A380یا کاکپیت شاتل ها.

-کاکپیت جنگنده ها مخصوصا جنگنده های 1 نفره به گونه ای است که تمام اطلاعات باید توسط 1 نفر کنترل شود و علاوه بر آن به مسله ی مسلح بودن هواپیما نیز باید توجه شود بنابراین کار یک خلبان جنگنده بسیار سخت تر است از مسافربر حتی با وجود این که اکنون بسیاری از کنترلها را خود هواپیما انجام میدهد.

-به طور کلی باید گفت کاکپیت ساده ترین هواپیما های جنگ دوم جهانی برای کسی که تا به حال هواپیما را هدایت نکرده بسیار گیج کننده خوهد بود!!!در آینده و در پستی دیگر به تشریح برخی از ابزار پروازی در کاکپیت هواپیماهای ساده میپردازم.

*در شکل بالا کاکپیت جنگنده su-27ساخت روسیه را میبینید که دسته های اجکت هم با رنگ قرمز مشخص هستند در انواع آپگرید شده چند مانیتور که عمدتا لمسی هستند به کاکپیت اضافه شده اند.

برای دیدن اندکی از جزییات کاکپیت میگ-29 به این آدرس بروید:

http://www.youtube.com/watch?v=MS2uMZT-nPA